HIV diagnofi — huquqlaringizni yo'qotmaydi. O'zbekistonda HIV bilan yashovchi odamlarning huquqlari maxsus qonun bilan himoyalangan.
Asosiy qonun: O'zbekiston Respublikasining «OIV infeksiyasining tarqalishiga qarshi kurashish to'g'risida»gi Qonuni — 2013 yil 23 sentyabr, №ЎРҚ-353. Shu qonunning 19–21-moddalari HIV bilan yashovchilarning huquq va majburiyatlarini belgilaydi.
01 — Qonuniy huquqlar
№353-son Qonun — sizga nima beradi?
Bepul ARVT va ijtimoiy nafaqa
Qonun 20-modda: HIV bilan yashovchi har bir fuqaro bepul antiretroviral dori olish huquqiga ega — kasallik bosqichidan qat'i nazar. SPID markazlari orqali ta'minlanadi. 18 yoshgacha bo'lgan HIV+ bolalar uchun qo'shimcha oylik davlat nafaqasi ham bor.
Maxfiylik
HIV statusingiz — shaxsiy tibbiy ma'lumot, sizning ruxsatingizsiz oshkor qilinmasligi kerak. Amalda buzilish holatlari uchraydi — agar shifokor yoki boshqa xodim statusingizni ruxsatsiz oshkor qilsa, bu huquq buzilishi, va bu haqda shikoyat qilish huquqingiz bor (pastdagi 03-bo'limga qarang).
Ish qilish huquqi
Qonun 21-modda: HIV statusi asosida ishdan bo'shatish yoki ishga qabul qilishdan bosh tortish taqiqlangan. Istisno — 2024-yilgi Sog'liqni saqlash vazirligi buyrug'i bilan belgilangan aniq ro'yxat: qon/qon komponentlari bilan ishlash, jarrohlik amaliyoti, tug'ruqqa yordam, dializ/venasanksiya/kateterizatsiya. Boshqa hech qanday kasb qonuniy taqiqlanmagan — to'liq ro'yxat va batafsil maqola →
Ta'lim va o'qish huquqi
Konstitutsiya 41-moddasi: ta'lim olish huquqi — barcha fuqarolar uchun teng. HIV diagnofi tufayli maktab, kollej yoki universitetdan haydash yoki qabul qilmaslik — qonunbuzarlik. Murojaat qiling.
Umumiy tibbiy xizmat huquqi
«Fuqarolarning sog'lig'ini muhofaza qilish to'g'risida»gi Qonun: shifokor HIV statusiga qaramasdan barcha kasalliklarni davolashi shart. Tish, ko'z, jarroh — hech kim rad etolmaydi. Rad etilsangiz — bosh shifokor yoki Sog'liqni saqlash vazirligiga shikoyat.
Oila va farzand ko'rish huquqi
HIV asosida nikohga to'sqinlik yoki farzanddan mahrum qilish — qonunbuzarlik. Homilador ayollarga ARVT bepul beriladi — profilaktika uchun. Sog'lom bola tug'ish mumkin.
02 — Muhim: JK 113-modda
Bilishingiz kerak bo'lgan modda
O'zbekiston Jinoyat kodeksining 113-moddasi — HIV yuqtirish masalasini tartibga soladi.
JK 113-modda — nima deydi?
Muhim: HIV uchun — xavfga qo'yish HAM, haqiqatan yuqtirish HAM bir xil jazolanadi: 5 yildan 8 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish. Bu boshqa tanosil kasalliklaridan farqli — ularda xavfga qo'yish uchun jazo yengilroq (1 yilgacha).
Amaliy ma'no: qonun matnida "bilib turib xavfga qo'yish" tushunchasi aniq izohlanmagan. Amaliyotda ARVT qabul qilish, aniqlanmaydigan viral yuklama yoki sherigingizning roziligi — sudda yengillik sifatida hisobga olinmaydi. Bu — ilmiy jihatdan noto'g'ri, lekin qonun hozircha shunday. Shuning uchun har qanday yaqin munosabatda, sherigingizga o'z holatingiz haqida aytish — nafaqat axloqiy, balki huquqiy jihatdan ham eng xavfsiz yo'l.
03 — Huquq buzilsa
Nima qilish kerak — qadam-baqadam
Ishdan bo'shatilsa, rad etilsa yoki maxfiylik buzilsa
1. Yozma hujjat talab qiling. Rad etish og'zaki bo'lsa — yozma tushuntirma so'rang. Hujjatsiz chora qo'llash qiyinroq.
2. Sana, joy, guvohlarni qayd eting. Hodisa bo'lgan vaqtni aniq yozing.
3. Respublika SPID markaziga murojaat qiling. Toshkent, Mirzo Ulug'bek ko'chasi 132. Huquqiy maslahat bepul. Tel: +998 71 268-68-24
4. O'zbekiston Respublikasi Ombudsmani. Huquqlar buzilgani haqida rasmiy shikoyat. ombudsman.uz yoki 1008 raqami.
5. Prokuratura. Maxfiylik oshkor qilingan bo'lsa — bu jinoiy ish. Prokuraturaga murojaat qilish huquqingiz bor.
04 — Amaliy ma'lumot
O'zbekistondagi SPID markazlari
Respublika SPID markazi — Toshkent
Mirzo Ulug'bek ko'chasi 132. Tel: +998 71 268-68-24. Bepul ARVT, tahlil, psixolog, huquqiy maslahat.
Ishonch telefoni
Raqam: 1003 — bepul, anonim. Istalgan vaqt qo'ng'iroq qilishingiz mumkin. HIV, test, dori, huquq — har qanday savol.
Viloyat SPID markazlari
Barcha viloyat markazlarida SPID bo'limi mavjud. Yashash joyingizga yaqin markaz — 1003 orqali topishingiz mumkin.
Ulashing
Huquqlarni bilish — kuch
Ko'pchilik o'z huquqlarini bilmaydi — shuning uchun sukunatda qoladi. Bu maqolani ulashing.